Η Μοναξιά ενός Ασυμβίβαστου Εκδόσεις Εξάντας Συγγραφέας βιβλίου Εισαγωγή ΑΡΧΙΚΗ Αναζήτηση

ΕΘΝΟΣ της Κυριακής  -  18 Φεβρουαρίου 2001

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ ΠΡΩΗΝ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟ ΑΜΕΡΙΚΗΣ ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ

Η ΟΜΟΓΕΝΕΙΑ ΕΧΕΙ ΠΕΣΕΙ ΣΕ ΛΗΘΑΡΓΟ

«Λιμνάζουν όλα τα κρίσιμα θέματα»

ΤΟΥ Γ. ΓΙΟΥΚΑΚΗ

Πλήρως «ακινητοποιημένη», με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τον Ελληνισμό, βρίσκεται σήμερα η Ομογένεια στις ΗΠΑ και το μόνο που φαίνεται να την αποσχολεί «είναι η τάση απόσχισής της από τη Μητέρα Εκκλησία».

Τη δυσοίωνη αυτή διαπίστωση διατυπώνει στο «Έθνος της Κυριακής» ο πρώην Αρχιεπίσκοπος Αμερικής κ. Σπυρίδων ως «μακρινός παρατηρητής» πλέον των εξελίξεων στην παλιά του έδρα.

Από ένα προάστιο της Λισαβώνας, όπου ζει σήμερα ο πρώην Αμερικής, με αφορμή την κυκλοφορία στη χώρα μας και στις ΗΠΑ του βιογραφικού βιβλίου «Η μοναξιά ενός ασυμβίβαστου», απάντησε στα ερωτήματά μας επαναλαμβάνοντας ότι η παραίτησή του από την ηγεσία της Εκκλησίας της Αμερικής έγινε για λόγους πολιτικούς.

Ο κ. Σπυρίδων μιλά για όλα: Για το θέμα της αναγραφής του θρησκεύματος στις ταυτότητες, για την κρίση στις σχέσεις Χριστοδούλου-Βαρθολομαίου, για τον νέο ένοικο του Λευκού Οίκου, για το θέμα της επίσκεψης του Πάπα στη χώρα μας
.

Πολιτικά τα κίνητρα της παραίτησης

Πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιογραφικό βιβλίο "Η μοναξιά ενός ασυμβίβαστου". Πώς τοποθετείσθε σήμερα έναντι αυτού;

Το βιβλίο της δημοσιογράφου Ιουστίνης Φραγκούλη-Αργύρη "Η Μοναξιά ενός Ασυμβίβαστου" που κυκλοφόρησε πρόσφατα στην Ελλάδα και την Αμερική, είναι βασισμένο σε άγνωστα μέχρι σήμερα ντοκουμέντα, πολλά απ' τα οποία προέρχονται από το προσωπικό αρχείο του ομιλούντος, αλλά και από τον Τύπο. Διαβάζοντάς το, διαπίστωσα ότι η συγγραφέας, αξιοποιώντας το παραπάνω αρχειακό υλικό, αποκαλύπτει πολλές τελείως άγνωστες μέχρι χθες πτυχές της ιστορίας της Εκκλησίας της Αμερικής, ιδίως από τη τριετία 1996-99. Κατορθώνει να αναπαραστήσει πιστά το κλίμα, μέσα στο οποίο εξελίχθηκαν τα γεγονότα της παραπάνω τριετίας. Περιγράφει τις καταστάσεις με τρόπο ανάγλυφο, αλλά και περιεκτικό, που οδηγεί τον αναγνώστη να αντιληφθεί εύκολα τα μεγάλα προβλήματα που απασχολούν την Ομογένεια της Αμερικής. Θα χαρακτήριζα το νέο βιβλίο ως σοβαρή πηγή για την ιστορία της Εκκλησίας και του Ελληνισμού της Αμερικής, αλλά συγχρόνως και ως σοβαρό δείκτη της μελλοντικής πορείας της Ι. Αρχιεπισκοπής Αμερικής στην προσπάθειά της να διασώσει μια γνήσια μορφή Ορθοδοξίας και τον Ελληνισμό στις ΗΠΑ. Το καινούργιο βιβλίο δίνει οπωσδήποτε το στίγμα της ζωής της Ομογένειας της Αμερικής σήμερα.

Από το βιβλίο προκύπτει ότι το Φανάρι σας εξέλεξε σε πείσμα μάλιστα της ελληνικής κυβέρνησης και τρία χρόνια αργότερα το ίδιο υποκίνησε την κρίση στην Αμερική και τελικά σας εκτόπισε. Πώς το ερμηνεύετε αυτό το γεγονός;

Απάντηση στην ερώτηση αυτή δίνει ήδη η συγγραφέας στο υπό συζήτηση βιβλίο. Από την πλευρά μου θα έλεγα μόνο, ότι την τακτική της άνωθεν μετακινήσεως επαρχιούχων αρχιερέων την βλέπουμε τα τελευταία χρόνια να επαναλαμβάνεται αρκετά συχνά στη δικαιοδοσία της Μητέρας Εκκλησίας, του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ενώ αποτελεί φαινόμενο σχεδόν άγνωστο στη ζωή των άλλων Ορθοδόξων Εκκλησιών. Οι λόγοι, προφανείς και ευεξήγητοι, θα πρέπει να αναζητηθούν στη πολιτική βούληση της Μητέρας Εκκλησίας και όχι στους Ι. Κανόνες.

Σε προάστιο της Λισαβώνας

Το βιβλίο φθάνει μέχρι την εκλογή σας σε Μητροπολίτη Χαλδίας και τηv άρνησή σας να αποδεχθείτε την εκλογή αυτή. Ο πρώην Αμερικής Ιάκωβος σας κατηγόρησε γι' αυτή την άρνηση ...

Δεν είναι ασύνηθες φαινόμενο στη ζωή της Εκκλησίας να μην αποδέχεται κανείς μια θέση που του προσφέρεται. Συμβαίνει συχνότατα και τα παραδείγματα είναι απειράριθμα. Δεν υπάρχει κανένας ιερός Κανόνας που να υποχρεώνει τον προτεινόμενο για μια θέση να την αποδεχθεί. Στις περιπτώσεις αυτές η έννοια του πειθαναγκασμού είναι άγνωστη και τα πάντα πρέπει να εκτυλίσσονται σε πνεύμα πλήρους ελευθερίας, συναίνεσης και συνέργειας. Άλλωστε ο ίδιος ο πρώην Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής κ. Ιάκωβος δεν είχε αποδεχθεί σημαντική θέση που του προσέφερε η Εκκλησία στις αρχές της δεκαετίας του '50 και συγκεκριμένα εκείνη του Σχολάρχη της Θεολογικής Σχολής Χάλκης. Δεν βλέπω πως μπορεί να ισχύσουν σχετικά δύο μέτρα και δύο σταθμά ...

Πού και πώς ζείτε σήμερα; Τί περιλαμβάνει η καθημερινότητά σας;

Οι μέρες κυλάνε με τις συνήθεις ενασχολήσεις ενός ορθοδόξου κληρικού, με το διάβασμα και τη περισυλλογή. Είναι κάτι που μου έλειψε στο διάβα της πολυέστιας και πολυκύμαντης ζωής μου. Τώρα, σε προάστειο της πορτογαλλικής πρωτεύουσας, μακριά από αναμνήσεις πικρών ημερών και μακριά από τα κέντρα της Ορθοδοξίας, βιώνω μια άλλη πιο πνευματική διάσταση της ιδιότητάς μου, ζώντας ασκητικά και ήρεμα.

Τα εθνικά θέματα

Ως παρατηρητής πλέον σήμερα, πως κρίνετε τη διάδοχη κατάσταση στην Eκκλησία της Αμερικής;

Το πιο δυναμικό  και  αξιοποιή-
σιμο σώμα του αποδήμου Ελλη-
νισμού   έχει  πλήρως   ακινητο-
ποιηθεί

Δεν χρειάζεται ειδική παρατηρητικότητα για να αντιληφθεί κανείς ότι στο πλαίσιο μιας επιφανειακής ηρεμίας έχουν λιμνάσει τα μεγάλα και κρίσιμα θέματα της Ομογένειας, η Παιδεία και τα Εθνικά ζητήματα. Φοβούμαι, ότι η απραξία και η διαρκής αναβολή της επιλύσεως των μειζόνων υποθέσεων του Γένους σε «εύθετο» χρόνο θα οδηγήσουν, αν δεν έχουν ήδη οδηγήσει, την ελληνοαμερικανική Ομογένεια στην απάθεια. Είναι λυπηρό να βλέπει κανείς τό πιο δυναμικό και αξιοποιήσιμο σώμα του αποδήμου Ελληνισμού, που θα έπρεπε να πάλλεται κυριολεκτικώς για την πραγμάτωση των οραμάτων του Ελληνισμού, να έχει πλήρως ακινητοποιηθεί. Αυτή τη στιγμή το μόνο θέμα που φαίνεται ν'απασχολεί την Ομογένεια, είναι η αποσχιστική τάση της Εκκλησίας της Αμερικής από τη Μητέρα Εκκλησία. Ηδη στο νέο υπό συζήτηση καταστατικό χάρτη της Εκκλησίας της Αμερικής η ελληνοαμερικανική εκκλησιαστική και λαϊκή ηγεσία επιδιώκει την εξασφάλιση καθεστώτος ημιαυτονομίας, μιας πρώτης δόσεως αυτοκεφαλίας δηλαδή. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το βάρος της οργανωμένης Ομογένειας προς τα εκεί στρέφεται, ενώ παραμένει πάντα σ'εκκρεμότητα το ζήτημα της επιβίωσης της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού στον αμερικανικό χώρο.

Σε ποιά φάση βρίσκεται η ελληνική ομογένεια στο θέμα της ελληνόφωνης εκπαίδευσης; Πως αξιολογείτε το έργο του ελληνοαμερικανικού λόμπι τη στιγμή που η ελληνική κυβέρνηση σκοπεύει να αναθέσει την προώθηση των ελληνικών θεμάτων σε καινούργιο γραφείο στην Ουάσιγκτον;

Η Παιδεία και το Λόμπι είναι οι χώροι όπου καταφαίνεται η πραγματική ή όχι ζωντάνια και διορατικότητα του Ελληνισμού της Αμερικής.

Στο χώρο της Παιδείας διαπιστώνεται ότι, παρ'όλες τις έντιμες προσπάθειες που καταβλήθηκαν στο παρελθόν και καταβάλλονται ακόμη σήμερα, δεν υπάρχει ακόμη ένα ομοιόμορφο σύστημα ελληνόφωνης παιδείας που να ισχύει για τα ημερήσια και απογευματινά σχολεία, ενω ταυτόχρονα είναι έκδηλη η τεραστία έλλειψη εκπαιδευμένου διδασκαλικού προσωπικού και κατάλληλης διδακτέας ύλης.

Το  σοβαρότερο  θέμα  που  θα
έπρεπε ν'απασχολεί την ομογέ-
νεια, παραμένει η ελληνική εκ-
παίδευση

Οι προσπάθειες της Ι. Αρχιεπισκοπής που είναι ο υπεύθυνος φορέας για την οργανωμένη Παιδεία, έχουν συνήθως περιορισμένη εμβέλεια λόγω των παραπάνω τρομακτικών ελλείψεων. Αλλά γενικώς φαίνεται ότι δεν έχει συνειδητοποιηθεί ακόμη επαρκώς η ανάγκη της Ελληνικής Παιδείας. Δεν είναι π.χ. τυχαίο το γεγονός ότι παραθεωρούνται συστηματικά εμπεριστατωμένες μελέτες ειδικών επιτροπών και ο προϋπολογισμός της Αρχιεπισκοπής για την Παιδεία αντί να αυξάνει, ελαττούται συνεχώς. Όσο για τις λοιπές πρωτοβουλίες που προέρχονται από άλλες ομογενειακές οργανώσεις, αυτές, ως ευκαιριακές, είναι συνήθως βραχυπρόθεσμες, αν όχι θνησιγενείς.

Εχει επανειλημμένως κρουσθεί ο κώδωνας του κινδύνου για τη συνεχιζόμενη αβελτηρία γύρω απ' τα θέματα της ελληνόφωνης Παιδείας στην Αμερική. Σε λίγα χρόνια και δεδομένης της διακοπής του ελληνικού μεταναστευτικού ρεύματος προς τις ΗΠΑ, δεν θα έχουμε πια λόγο να μιλάμε για ελληνική παιδεία στο χώρο της Ομογένειας. Θα μιλάμε μόνο για έδρες ελληνικών σε κάποια πανεπιστήμια ....

Οσο για το λεγόμενο λόμπι, είναι δύσκολο πια να θεωρηθεί σαν έκφραση της οργανωμένης ομογένειας. Τις λομπιακές δραστηριότητες, δηλ. τις πρωτοβουλίες για την προώθηση των εθνικών μας θεμάτων, στο κέντρο του ισχυρότερου κράτους του κόσμου, τις έχουν αναλάβει σήμερα μεμονονωμένα άτομα ή στην καλλίτερη των περιπτώσεων μεμονωμένες μικρές ομάδες ενδιαφερομένων ή επαγγελματιών. Δεν βλέπω πως ένα νέο γραφείο, στο οποίο ανατίθενται καθήκοντα προώθήσεως των εθνικών μας συμφερόντων, μπορεί να θεωρηθεί ως πανάκεια. Είναι γνωστό, ότι οι αμερικανοί πολιτικοί ευαισθητοποιούνται κυρίως από την ελπίδα εξασφαλίσεως ψήφων και τις ψήφους αυτές μόνο η οργανωμένη ομογένεια μπορεί να τούς τις εξασφαλίσει, όχι βέβαια τα μεμονωμένα άτομα ή ομάδες ή γραφεία. Επηρεάζουν επομένως σοβαρά όσοι μπορούν να εξασφαλίσουν ψήφους. Τα λοιπά είναι λίγο εξωπράγματα!

Φιλοαμερικανική και μόνο η πολιτική των ΗΠΑ

Ποιά είναι η άποψή σας για το νέο Αμερικανό πρόεδρο; Συμμερίζεσθε τους φόβους για περισσότερο φιλοτουρκική πολιτική της Ουάσιγκτον;

Ακούονται ποικίλες κινδυνολογίες για τη νέα αμερικανική διοίκηση. Ωστόσο είναι σαφές ότι η αμερικανική πολιτική είναι συνεχής και συνεπής, όπως ακριβώς αρμόζει σε ένα σοβαρό κράτος που τυχαίνει να είναι σήμερα και το ισχυρότερο του κόσμου. Οι στόχοι του είναι σταθερά καθωρισμένοι. Δεν αλλάζουν, επειδή εναλλάσσονται τα πρόσωπα στην εξουσία. Προσωπικά, δε βλέπω κανένα ιδιαίτερο λόγο που θα υπαγόρευε αλλαγή στάσεως της Αμερικανικής ηγεσίας στο Κυπριακό. Αντιθέτως, θα έλεγα ότι η παρουσία του στρατηγού Πάουελ στο Υπουργείο Εξωτερικών θα δώσει δυναμικότερη έκφραση στις πάγιες αμερικανικές θέσεις που άλλωστε δεν απέκρυψε ποτέ και ο νυν πρέσβης των ΗΠΑ στα Ηνωμένα Εθνη Ρίτσαρντ Χόλμπρουκ, ο οποιος παλαιότερα ειχε ασχοληθεί ειδικά με την υπόθεση του Κυπριακού. Όλα αυτά σημαίνουν, ότι οι ΗΠΑ δεν ακολουθούν ούτε φιλελληνική, ούτε φιλοτουρκική πολιτική, αλλά μόνο και αποκλειστικά φιλοαμερικανική. Επομένως επιβάλλεται υψηλόβαθμη εγρήγορση όλων των δυνάμεων που διαθέτουμε στην Πατρίδα και στο χώρο της Διασποράς.

Η λαϊκή θέληση

Τι πιστεύετε για το θέμα της αναγραφής του θρησκεύματος στις ελληνικές ταυτότητες; Συμφωνείτε με την πρωτοβουλία συλλογής υπογραφών από την Ελλαδική Eκκλησία;

Όπως καί άλλοτε τονίσθηκε, η Ελλάδα και η Ελλαδική Εκκλησία έχουν σήμερα σοβαρότερα θέματα να αντιμετωπίσουν από εκείνο των «ταυτοτήτων». Πιστεύω ότι οι υπερβολές είναι ασυμβίβαστες με τη σύγχρονη εικόνα που θέλουμε να προβάλλουμε για την Ελλάδα. Οι ακρότητες δεν οδηγούν ποτέ σε θετικά αποτελέσματα. Στο διάβα της ιστορίας, και ιδιαίτερα της πρόσφατης, ο Ελληνισμός έχει πληρώσει ακριβά τις ακρότητες που θέλησε εκάστοτε να εγκολπωθεί. Γι'αυτό και θεωρώ επιτακτική την ανάγκη της συνεννοήσεως μεταξύ κυβερνήσεως και Εκκλησίας προκειμένου να εξευρεθεί μια κάποια συναινετική λύση που να εκφράζει ικανοποιητικά τη πραγματική θέληση του λαού. Η Ελλάδα έχει ολόκληρο φάσμα σοβαρότερων προβλημάτων να αντιμετωπίσει, από το θέμα της εδαφικής της ακεραιότητας μέχρι το μεγάλο ζήτημα της αλλοτρίωσης της ελληνικής ταυτότητας του λαού μας στο πλαίσιο της ραγδαίας παγκοσμιοποίησης.

Πολλοί θεωρούν ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο αναμιγνύεται στις εσωτερικές υποθέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος, όπως στο θέμα των ταυτοτήτων. Ποιά είναι η άποψή σας για το θέμα;

Ειναι δεδομένες οι αρμοδιότητες και η ακτίνα δράσεως κάθε Ορθόδοξης Εκκλησίας. Δεν χωρεί ούτε πλάγια ούτε ευθεία ανάμιξη ή επέμβαση μιας Εκκλησίας στις εσωτερικές υποθέσεις της άλλης. Τέτοιες πρωτοβουλίες και αντικανονικές είναι και ανάρμοστες. Οι σχέσεις μεταξύ των Εκκλησιών, όπως και μεταξύ των απλουστέρων Χριστιανών, πρέπει να διέπονται πάντα από αλληλοκατανόηση, αλληλοσεβασμό και αλληλοστήριξη. Η παράβαση του γενικού αυτού κανόνα, από οπουδήποτε και αν προέρχεται, είναι καταδικαστέα και πρέπει να εξουδετερωθεί ως εγκυμονούσα μείζονας κινδύνους για την διατήρηση της τιμαλφούς ειρήνης μεταξύ των Εκκλησιών. Σε εποχή που οι Εκκλησίες καλούνται να αντιμετωπίσουν το φαινόμενο της ακατάσχετης εκκοσμίκευσης της σημερινής κοινωνίας, είναι αδιανοήτο μια Εκκλησία όχι μόνο να μη στηρίζει, αλλά και να υποσκάπτει την ηγεσία της άλλης.

Απρόβλεπτες οι συνέπειες της κόντρας του Πατριαρχείου με τον Χριστόδουλο

Πώς ερμηνεύετε την πρόσφατη αντίρρηση του Πατριαρχείου, η οποία εκφράσθηκε μέσω του Αρχιεπισκόπου Δημητρίου, στην πρόθεση του Αρχιεπίσκοπου Χριστόδουλου να μεταβεί στις ΗΠΑ για την 25η Μαρτίου;

Λύπη  εκφράζει  ο κ. Σπυρίδων  για
όσα  συμβαίνουν  στις σχέσεις  του
Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολο-
μαίου με τον Αρχιεπίσκοπο Χριστό-
δουλο.

________


Απρόβλεπτες  οι  συνέπειες  της
κόντρας  του  Πατριαρχείου  με
τον Χριστόδουλο

Είναι θλιβερό να βλέπει κανείς την Εκκλησία να κατέρχεται, όπως κατήλθε επανειλημμένα τα τελευταία χρόνια, σε μικροπολιτικό επίπεδο, θίγοντας το κύρος του θεσμού της προκειμένου να εξυπηρετήσει μικρόφθαλμες πολιτικές. Η εκ του μηδενός δημιουργία ζητήματος με μείζονες προεκτάσεις και σοβαρές επιπτώσεις στις σχέσεις δύο Εκκλησιών επιβεβαιώνει απλώς το γεγονός, ότι την αγάπη υποκατέστησε η έρις, μια εριστική τάση που δεν παρατηρείται μόνο στην περίπτωση αυτή αλλά δυστυχώς και ευρύτερα. Αν η επίσκεψη του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου κ. Χριστόδουλου στην Αμερική αποτελεί πρόβλημα για τη Μητέρα Εκκλησία, τότε διαβλέπω ότι η σοβούσα κρίση μεταξύ Πατριαρχείου και Ελλαδικής Εκκλησίας μπορεί να έχει απρόβλεπτες συνέπειες. Αν πάλι, όπως υποστηρίζουν πολλοί, μεσολάβησε παρέμβαση της ελληνικής κυβερνήσεως, τότε είναι φανερό ότι χρησιμοποιούνται οι εκκλησιαστικοί θεσμοί ως μοχλός για διάβρωση της εκκλησιαστικής ηγεσίας. Και στις δυο περιπτώσεις νιώθω, ως κληρικός, απεριόριστη λύπη για τα τεκταινόμενα.

Συνεργασία κυβέρνησης-Εκκλησίας για τον Πάπα

Πολύς λόγος γίνεται για την επίσκεψη του Πάπα στην Ελλάδα. Απαιτείται τελικά να ακολουθηθεί πολιτικό ή εκκλησιαστικό πρωτόκολλο για μια τέτοια επίσκεψη; Εχει βάση η προκατάληψη της Ελλαδικής Eκκλησίας για μια τέτοια επίσκεψη;

Το Βατικανό βασικά και πρωτίστως είναι το κέντρο της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, επομένως ένα εκκλησιαστικό κέντρο που μόνο κατ'επέκταση και δευτερευόντως τυχαίνει να είναι και κράτος. Θα αποτελούσε εκδήλωση μυωπισμού να παραθεωρηθεί αυτή η πραγματικότητα, ο διπλός δηλ. χαρακτήρας του Βατικανού, στην υπόθεση της πρόσκλησης του αρχηγού της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στην Ελλάδα. Δεν αρκεί να λέγεται ότι ο Πάπας είναι αρχηγός κράτος και επομένως η επίσκεψη του είναι υπόθεση κρατική και μόνο, τη στιγμή μάλιστα που ο Πάπας επιμένει η επίσκεψη του να πραγματοποιηθεί κατόπιν προσκλήσεως και της Εκκλησίας της Ελλάδος. Δεν ωφελεί να εθελοτυφλούμε μπροστά σε όσα ο Πάπας διακηρύσσει συνεχώς, ότι δηλ. ο ρόλος του είναι πρωτίστως εκκλησιαστικός και η επίσκεψή του θα έχει και θρησκευτικό χαρακτήρα. Από την άλλη πλευρά θα έπρεπε, νομίζω, και η Εκκλησία της Ελλάδος να αντιληφθεί τις ευαισθησίες της ελληνικής κυβερνήσεως που αγωνίζεται να παρουσιάση ένα σύγχρονο πρόσωπο της Ελλάδος απαλλαγμένο από άκαρπους φανατισμούς και μισαλλοδοξία. Θά έλεγα, ότι και στην περίπτωση αυτή η ελληνική κυβέρνηση και η Εκκλησία της Ελλάδος πρέπει να συνεργασθούν στενά για να εξευρεθεί κοινή λύση στο πρόβλημα.

Πιστεύετε ότι το Πατριαρχείο είναι εγκλωβισμένο στην Τουρκία; Πώς θα βλέπατε πιθανή μεταφορά του σε διεθνές ουδέτερο έδαφος;

Ανήκα πάντοτε σ' αυτούς που θεωρούν την ενδεχόμενη μεταφορά της έδρας του Οικουμενικού Πατριαρχείου ως αρνητική για τη μελλοντική πορεία της Μητέρας Εκκλησίας αλλά και γενικότερα της Ορθοδοξίας. Οι λόγοι γι' αυτή την τοποθέτησή μου είναι πολλοί, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν βλέπω παράλληλα και τα ποικίλα ωφελήματα πρακτικού χαρακτήρα που θα μπορούσαν να προκύψουν από μια τέτοια μεταφορά. Αλλά, παρά την ύπαρξη ελάχιστων πια εκατοντάδων ελληνορθοδόξων χριστιανών στην Πόλη και παρά τους λίγο-πολύ γνωστούς περιορισμούς της Τουρκικής εξουσίας, θεωρώ ότι η παραμονή της έδρας του Πατριαρχείου στο φυσικό του περιβάλλον μπορεί, υπό ορισμένες προϋποθέσεις, να διασώσει ακόμη τα ουσιαστικά χαρακτηριστικά της οικουμενικότητας της πρωτόθρονης Εκκλησίας. Στην περίπτωση αυτή θα ήταν απαραίτητο να γίνουν, άμεσα και χωρίς αναβολή, ορισμένα θαρραλέα βήματα αποφασιστικής σημασίας, όπως πρωτίστως η ανασυγκρότηση του συνοδικού θεσμού. Και άλλοτε τονίσθηκε, ότι αφού έχουν εκλείψει πια οι περιοριστικές ρυθμίσεις των τουρκικών αρχών (αλλά, και εάν δεν είχαν εκλείψει, δε θα μπορούσαν να εφαρμοσθούν πλέον στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής πορείας της Τουρκίας), είναι καιρός η σύνοδος του Πατριαρχείου να επανέλθει στην κανονική της μορφή με τη συμμετοχή όλων των επαρχιούχων αρχιερέων του Θρόνου. Αυτό θα αποκαθιστούσε πάραυτα την παραδοσιακή έννοια της συνοδικότητας όπως υπάρχει σ' όλες τις άλλες Ορθόδοξες Εκκλησίες και θα προσέδιδε συγχρόνως το πρέπον βάρος στις εκάστοτε αποφάσεις της Μητέρας Εκκλησίας. Αλλά, χωρίς να γίνουν τέτοιου είδους γενναία βήματα, δε βλέπω πως τελικά θα επιβιώσει ο μακραίωνας θεσμός του Οικουμενικού Πατριαρχείου, αφού, ως γνωστό, οι συνθήκες εξακολουθούν να είναι πάντοτε εξαιρετικά δυσοίωνες.