Η Μοναξιά ενός Ασυμβίβαστου Εκδόσεις Εξάντας Συγγραφέας βιβλίου Εισαγωγή ΑΡΧΙΚΗ Αναζήτηση

Έθνος - 4 Ιουνίου 1998

ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΙΑΚΩΒΟΣ:

Το Φανάρι: "Σήμερα παραμένει φανάρι με μια μικρή φλόγα"

Της Ιουστίνης Φραγκούλη

Του κατακερμάτισαν στα τέσσερα το όνειρο της Ενωμένης Ορθόδοξης Εκκλησίας στο Δυτικό ημισφαίριο και νοιώθει μια απέραντη πίκρα που δεν την εκφράζει καν με λόγια.

Ο πρώην Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής Ιάκωβος, ο οποίος βρέθηκε στο Μόντρεαλ αυτή την εβδομάδα για να συμπροσευχηθεί με τον Πατριάρχη Βαρθολομάιο στο μνημείο της αδελφής του Βιργινίας, με τον αγέρωχο λόγο του συγκλόνισε το εκκλησίασμα του Καναδά που ποιμαντόρευε για 40 ολόκληρα χρόνια.

Γαλήνιος και αλληγορικός, προφητικός και καίριος, μίλησε αποκλειστικά στο ΕΘΝΟΣ για την ανάγκη να παραμείνει ενωμένη η Αρχιεπισκοπή Αμερικής προκειμένου να επιτελέσει το εθνικό και θρησκευτικό της ρόλο, μίλησε για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις που δεν οδηγούνται πουθενά, είπε για το Κυπριακό που δεν πρόκειται να λυθεί όσο συγκρούονται πάνω του διεθνή συμφέροντα.

Ο Ιάκωβος, παρότι οπαδός της ειρηνικής συμπόρευσης των λαών της Ελλάδας και της Τουρκίας, δεν πιστεύει ότι εξυπηρετεί να μπεί η Τουρκία στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Θεωρεί ότι πρέπει να διατηρηθεί το στάτους κβο όπως έχει σήμερα χωρίς καμία απόκλιση.

Όσο για το Φανάρι, ο θαλερός ηγέτης της Ελληνοαμερικάνικης Ομογένειας, θέλει να μείνει στην Κωνσταντινούπολη να φωτίζει την ιστορία με την μικρή του έστω φλόγα. Αρκεί το Φανάρι της Ορθοδοξίας να μην υποδουλωθεί ποτέ ψυχικά στους Τούρκους, υπαινίχθηκε με σημασία ο Γέροντας που αναλώνει τον ελέυθερο χρόνο του στη βαθειά μελέτη και στη διαδρομή μέσα στους απέραντους δαίδαλους της σκέψης...

*  *  *  *  *  *

Ποιος ήταν ο σκοπός της επίσκεψής σας στο Μόντρεαλ;

«Ήρθα μόνο και μόνο, διότι ο Παναγιότατος εξέφρασε την επιθυμία να πάει στον τάφο της αδελφής μου και νονάς του Βιργινίας για να ψάλει τρισάγιο πρός ανάπαυση της ψυχής της. Δεν θα ήθελα ποτέ να είμαι μακριά από την ιερή αυτή στιγμή κι έτσι ευχαριστώ το Θεό που με αξίωσε να αισθανθώ ζωντανή την παρουσία της εκεί».

Στις προσφωνήσεις σας αποκαλέσατε τον Οικουμενικό Πατριάρχη «αδελφό σας, φίλο σας, συγγενή σας, ηγέτη σας...». Σε ποια φάση βρίσκονται οι σχέσεις σας με τον Προκαθήμενο της Ορθοδοξίας σήμερα;

«Οι σχέσεις μας με τον Παναγιότατο από την εποχή που αποσύρθηκα από την ενεργό υπηρεσία είναι σχέσεις προσωπικές πια, δεν είναι διοικητικές και εκκλησιαστικές και το χαίρομαι πολύ αυτό, διότι η διοίκηση μπαίνει ανάμεσα απο πολλά επικίνδυνα μονοπάτια, στα οποία μπορεί να βρεθεί κανείς αντιμέτωπος με τον άλλον. Τώρα δεν υπάρχει ερώτημα στο μυαλό μου ότι υπάρχουν φάσεις.

Είμαι πολύ ευτυχής, διότι εκείνο που μας συνδέει είναι όχι μονάχα η κοινή καταγωγή, αλλά η κοινή ευθύνη μας στην ανάδειξη της Εκκλησίας μας ύστερα από τόσες περιόδους εσωτερικών διενέξεων και αποστάσεων που δημιουργήθηκαν λόγω της εισβολής του Κομμουνισμού το 1917. Είμαστε σε μια φάση εξομάλυνσης των απόψεων μεταξύ των Ορθοδόξων Εκκλησιών κι ελπίζω ότι θα εισέλθουμε στην Ενωμένη Ευρώπη σαν Ενωμένη Ορθοδοξία με το δικό της μήνυμα και με τη δική της τοποθέτηση στα διάφορα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο σημερινός κόσμος».

Πως διαθέτετε τον χρόνο σας τώρα που έχετε απομακρυνθεί από τα διοικητικά σας καθήκοντα;

«Τώρα που είμαι ελεύθερος διαθέτω το χρόνο μου πάνω σε ένα στερεότυπο πρόγραμμα. Μελετώ, γράφω και πάλι διαβάζω και πάλι σκέπτομαι. Δεν μένω ξένος προς τα προβλήματα της εποχής μας, ούτε ξένος προς την επιθυμία που είχα πάντοτε η Ορθοδοξία στον Καναδά και την Αμερική να είναι μια παρουσία που να την υπολογίζει πάντοτε ο αμερικανικός και καναδικός λαός. Ύστερα από τρεις καναδογεννημένες και αμερικανογεννημένες Ελληνικές γενεές η πραγματικότητα εδώ μάς θέλει να παίζουμε ένα ουσιαστικό ρόλο μέσα στη ζωή, την εξέλιξη και τη διαμόρφωση των διαφόρων πολιτικοκοινωνικών καταστάσεων. Είμαι αισιόδοξος και γι' αυτό προσεύχομαι να μην απογοητευθώ από τους ανθρώπους της Εκκλησίας ότι θα αφήσουν το πνεύμα που πρέπει να τους διακατέχει για να κοιτάζουν πρώτα τον εαυτό τους. Ελπίζω να ενώσουν τα χέρια τους για μια ενιαία και δυναμική παρουσία και συμμετοχή στις υποθέσεις του κόσμου, που είναι υποθέσεις δικές μας».

Το ότι κατακερματίσθηκε η Αρχιεπισκοπή Βορείου και Νοτίου Αμερικής στα τέσσερα έχει αποδυναμώσει το ρόλο της ΕλληνικήςΟρθόδοξης Εκκλησίας στην Αμερική;

«Θα ήθελα να πιστεύω ότι όχι. Δεν είναι, όμως, δυνατόν μια Αρχιεπισκοπή που απλωνόταν από το βορειότερο σημείο του Καναδά μέχρι το νοτιότερο της Νότιας Αμερικής να μην έχει υποστεί ένα σχετικό κραδασμό, διότι η διαίρεση αυτή σε επισκοπές ανεξάρτητες δεν δυναμώνει την κεντρική ιδέα της ενότητας και της συντονισμένης δραστηριοποίησης γύρω από τα μεγάλα εκκλησιαστικά και εθνικά θέματα ή κοινωνικά προβλήματα. Νομίζω ότι κάποια αποδυνάμωση, ευτυχώς μικρή τώρα (εύχομαι να μη γίνει μεγαλύτερη) έχει σημειωθεί.

Παρόλα αυτά η Πατριαρχική επίσκεψη πέρυσι στην Αμερική και φέτος στον Καναδά συντελεί στην κατανόηση μερικών πραγμάτων ασύλληπτων στον κοινό άνθρωπο. Ελπίζω ότι οι συγκεντρώσεις για τον ερχομό του Πατριάρχη δεν ήταν απλώς περιστασιακές, αλλά μια υπόσχεση του Ελληνισμού του Καναδά και της Αμερικής να έχουν μια πιο σταθερή παρουσία και οντότητα ανάμεσα στις ανάλογες κοινωνίες που ζουν.

Μου φάνηκε ότι άρχισε ένας υπεύθυνος στοχασμός γύρω από το ευρύτερο νόημα και αίτημα των καιρών να συνεργαζόμαστε όλοι και όχι να στεκόμαστε στο περιθώριο. Πρέπει να μπούμε όλοι στην αρένα να αγωνισθούμε ούτως ώστε να υπάρξει μια ελπίδα πιο ορατή, πιο εφικτή για το 2001. Να μην είμαστε μια αντιγραφή του χθες».

Πως βλέπετε τη διάδοχη κατάστασή σας στον Αρχιεπισκοπικό θρόνο Αμερικής;

«Όταν αποχαιρέτησα τον κόσμο που είχε έρθει από όλα τα μέρη του ημοσφαιρίου, είπα ότι τους θεωρώ όλους μια οικογένεια. Τούς είπα ότι σάς αφήνω μια Εκκλησία ενωμένη, την οποία δεν θέλω ποτέ να επιτρέψετε σε κανένα να τη διαιρέσει. Κι έτσι αποσύρθηκα με συνείδηση ήσυχη ότι έπραξα το καθήκον μου όσο μπορούσα με περισσότερο ζήλο και περισσότερη υπευθυνότητα εκ της θέσεώς μου από την οποία προσπαθούσα να δραστηριοποιήσω την Ομογένεια γύρω από την επίλυση των μεγάλων προβλημάτων της ιθαγενείας, της αναμείξεως στην πολιτική ζωή της χώρας, γύρω από την αυτοεπιστράτευσή μας ούτως ώστε να νικήσουμε τις μικρότητες και να σταθούμε ως ένας άνθρωπος με τα μάτια του γεμάτα άστρα και με τα χέρια του έτοιμα να χτίσουν κι όχι να γκρεμίσουν, με τα πόδια του γερά στεριωμένα για μεγάλα βήματα.

Σε κάθε διαδοχή υπάρχει μια αλλαγή αναπόφευκτη και αναμενόμενη. Νομίζω ότι η Αρχιεπισκοπή Βορείου και Νοτίου Αμερικής μετά την διαίρεσή της σε τρία ουσιαστικά κομμάτια ένοιωσε ένα τράνταγμα. Εν πάση περιπτώσει οι αλλαγές αυτές αντί να γίνονται αφορμή κρίσεως και επικρίσεως, πρέπει να γίνονται αφορμή ανορθώσεως μερικών πραγμάτων (εάν είχαν κλονισθεί από τη θέση τους) και ενσωματώσεως όλων γύρω από το καθήκον: να δώσουμε το σήμα ότι υπάρχουμε σαν μια ομάδα χριστιανική με ρίζες βαθειά στο χώμα της ιστορίας, τις ρίζες που το έκαναν να ανθίσει και να υλοχαρίσει.

Δεν εκφέρω καμία γνώμη ούτε αρνητική ούτε θετική. Εκφέρω μονάχα μια ευχή, εκείνο που παρουσιάζεται σήμερα σαν προβληματική κατάσταση να μη μείνει για πολύ. Τα προβλήματα προβάλλονται για να λυθούν κι όχι να διαιωνίζονται.

Εύχομαι η Αρχιεπισκοπή Αμερικής μαζί με τις Αρχιεπισκοπές στο Δυτικό ημισφαίριο να συνεργασθούν ούτως ώστε η διοικητική ένωση να αντικατασταθεί από μια ψυχική ένωση όλων των Ελλήνων στο δυτικό ημισφαίριο».

Για την επιβίωση της εθνικής συνείδησης στη Διασπορά θα πρέπει να προτάσσεται η Ορθοδοξία του Ελληνισμού ή να συμπορεύονται ισότιμα;

«Δεν προτάσσω κανένα άξονα του άλλου. Ο Ελληνισμός και η Ορθοδοξία είναι δύο άξονες αχώριστοι τουλάχιστον από το 1453 και ύστερα. Οι δύο άξονες πρέπει να γίνουν ένας για να έχουμε κι εμείς κάποιο φέγγος κι όχι να επιτρέπουμε σκοτάδια και σύννεφα μαύρα να παρεμβαίνουν στις σχέσεις εκκλησίας-πολιτείας. Για μένα ο Ελληνισμός είναι ένα σύστημα ιδεών, δεν είναι απλώς μια φυλή. Και ο Χριστιανισμός είναι το ίδιο σύστημα ιδεών. Ο Χριστιανικός Ελληνισμός ή ο Ελληνικός Χριστιανισμός είναι ο όρος επιβίωσης του εθνικού μας στοιχείου στην ξένη».

Πώς βλέπετε τις εξελίξεις στα ελληνοτουρκικά, Δέσποτα;

«Θα ήθελα να είμαι πολύ θετικός. Πρέπει, όμως, έχοντας υπ'όψιν την ιστορία και την εξέλιξη των θεμάτων αυτών διαχρονικά, να σάς πώ ότι μολονότι επίστευα στις ημέρες μας ότι οι πρωτοβουλίες και οι προσωπικές και εθνικές θυσίες που στάθηκαν στο μυαλό του μεγάλου Βενιζέλου, ήταν οι βάσεις μιας νέας Ελληνοτουρκικής προσεγγίσεως, καθώς και ο οραματισμός του μεγάλου Πατριάρχου Αθηναγόρα, γύρω από μια υπάρχουσα ανάγκη να ζήσουν οι δύο λαοί όσο πιό κοντά μπορούν ο ένας στον άλλον... Μολονότι επίστευα στις ιδέες αυτών των μεγάλων ανδρών για την προσέγγιση των δύο χωρών, όχι την οικονομική, την στρατιωτική, την πολιτιστική, αλλά σε μια προσπάθεια συγκερασμού των βυζαντινών χρόνων και των σημερινών με την προοπτική ότι οι δύο λαοί μπορούν να ζήσουν ήσυχα και να ευτυχήσουν ο ένας κοντά στον άλλον, τούτες οι ιδέες μου απέλειπαν.

Σήμερα κυριαρχεί στο μυαλό μου το «ουαί τοίς ηττημένοις». Αλλά εν πάση περιπτώσει οι Τούρκοι δεν λησμόνησαν ότι ήταν κάποτε μια απέραντη οθωμανική αυτοκρατορία και ζουν με την ελπίδα της ανάστασής της.

Σήμερα πλέον δεν βλέπω τη δυνατότητα προσέγγισης μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας σε ένα επίπεδο που δεν θα επιτρέπει τη γένεση νέων προβλημάτων αύριο ή μεθαύριο.

Τα ελληνοτουρκικά τα ζω από το 1923 όταν ξανακαταλήφθηκε από τους Τούρκους η Ίμβρος. Επομένως συμβουλές ή προοπτικές δεν έχω για την σημερινή εξέλιξη των Ελληνοτουρκικών σχέσεων. Εύχομαι μονάχα να μην φθάσουν τα ανθρώπινα ήθη και τα εθνικά μυθολογήματα των Τούρκων μέχρι του σημείου που να θέλουν να αναστήσουν την οθωμανική αυτοκρατορία, γιατί αυτό θα είναι καταστροφικό για όλους.

Τα ελληνοτουρκικά προχωρούν με πολύ μικρά βήματα. Δεν βλέπω εξομάλυνση των διαφορών, γιατί είναι πολλές αυτές, και δεν βλέπω την ενοποίηση των δύο χωρών όπως την έβλεπαν οι μεγάλοι άνθρωποι, ο Βενιζέλος και ο Αθηναγόρας.

Αν μπορούμε να κρατήσουμε το στάτους κβο, θα είναι καλύτερα μέχρις ότου οι λαοί ωριμάσουν (και προπαντός οι λαοί που αποτελούν το λαό της Τουρκίας), μέχρις ότου πιστέψουν ότι η ευημερία τους στηρίζεται στην ελεύθερη επικοινωνία μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας».

Πιστεύετε ότι η Τουρκία θα πρέπει να ενταχθεί στην Ενωμένη Ευρώπη;

«Βλέπω ότι οι Ευρωπαίοι θέλουν λιγότερο την Τουρκία στην Ευρώπη από μάς. Εμείς ίσως με κάποιες φρούδες ελπίδες τη θέλαμε, πιστεύοντας ότι με την κατάρρευση των διαβατηρίων και την ελεύθερη διακίνηση θα συνέφερε μερικές μνήμες με την πορεία των Ελλήνων επιχειρηματιών στη Μικρά ΑσίαΙ

Νομίζω ότι ταλαιπωρείται πολύ στην εποχή μας η έννοια της Δημοκρατίας, της Ειρήνης και της Ένωσης. Τα θέλουμε σαν οράματα μακρινά και όχι να τα φέρουμε πιο κοντά. Καλύτερα θα έκαναν οι Τούρκοι να λύσουν τα εσωτερικά τους προβλήματα --και έχουν πάρα πολλά-- και καλύτερα θα κάναμε και μεις να μην μιλούμε για κυβερνήτες του χθες και σήμερα και να κινούμεθα σαν ένας λαός. Δεν μπορεί να δεχθεί κανείς ότι η Ελλάς κυβερνάται από πέντε γίγαντες του οικονομικού πλούτου. Η Ελλάς κυβερνάται από το λαό της. Αυτός πολεμάει για την Ελλάδα. Οι πλούσιοι μπορεί να χορηγούν, αλλά σπανίως κατεβαίνουν στα μέτωπα να αντιμετωπίσουν οι ίδιοι ορισμένες καταστάσεις».

Έχετε επανειλημμένα προφητεύσει ότι το κυπριακό δεν πρόκειται να λυθεί. Εξακολουθείτε να το πιστέυετε;

«Το Κυπριακό, αν ήταν καθαρώς Κυπριακό, θα είχε λυθεί. Το Κυπριακό δεν είναι πια Κυπριακό, είναι ελληνοτουρκικό, είναι ισραηλοτουρκικό, είναι αμερικανοτουρκικό. Πολλά τρίγωνα γύρω-γύρω από την Κύπρο με αιχμές που δεν λένε να καμφθούν. Το Κυπριακό έχει γίνει διεθνές σήμερα. Εκεί συγκρούονται συμφέροντα πολλά. Αν οι Ελληνοκύπριοι και οι Τουρκοκύπριοι γυρίσουν πίσω στις σελίδες της ιστορίας, θα δουν ακριβώς από πού ξεκίνησαν οι σημερινές τους διαφορές. Ήταν διαφορές μεταξύ των Βρεταννών και των Τούρκων. Μέχρις ενός σημείου οι Βρεταννοί, ακολουθώντας πάντα την ίδια πολιτική να μην έχουν φίλους και να έχουν μόνο συμφέροντα, ακολουθούσαν μια γραμμή που τους εξυπηρετούσε.

Αφότου όμως η Βρεταννία έπαψε να είναι η Μεγάλη και να έχει βλέψεις και ουσιαστικά συμφέροντα στη Μέση και Απω Ανατολή (νομίζω όχι προς τιμήν της), χάραξε μια καινούρια πολιτική, να σιωπά πρό των αδικιών ή των αδίκων λύσεων και να θέλει να έχει μια παρουσία πάντοτε στην Κύπρο, την οποία έχει δυστυχώς. Οι Αμερικανοί θέλουν την Κύπρο εφόσον είναι γεωγραφικά τοποθετημένη σε ένα σημείο που να μπορεί να εξυπηρετήσει τα αμερικανικά συμφέροντα. Θέλουν την Τουρκία ως μια εγγυήτρια των ενδιαφερόντων της στη Μέση Ανατολή και στις χώρες των πετρελαίων.

Γι αυτό έχει διεθνοποιηθεί το πρόβλημα της Κύπρου όχι μεταξύ υποστηρικτών και μη υποστηρικτών, αλλά μεταξύ λαών αρχόντων με τα ίδια συμφέροντα στην περιοχή. Γι' αυτό δεν βλέπω ορατή λύση του Κυπριακού».

Το Φανάρι θεωρείται ότι είναι αιχμάλωτο της Άγκυρας και δεν μπορεί να διαδραματίσει τον οικουμενικό του ρόλο στο χώρο της Ορθοδοξίας. Πολλοί πιστεύουν ότι η έδρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου πρέπει να μεταφερθεί σε διεθνές ή ελληνικό έδαφος. Εσείς τι πιστεύετε περί αυτού;

«Αυτή η σχολή σκέψης ήταν της δευτέρας δεκαετίας του 20ού αιώνος. Το Φανάρι είναι Εκκλησία και διατηρεί το όνομα Φανάρι, έστω κι αν κάποτε ήταν φάρος. Σήμερα παραμένει φανάρι με μια μικρή φλόγα που τη φυσούν οι άνεμοι εναντίον τούτου, αλλά ποτέ δεν την έσβησαν. Το Φανάρι πουθενά αλλού δεν θα ήταν δυνατόν να αναπτύξει μεγαλύτερη δραστηριότητα, να παίξει περισσότερο οικουμενικό ρόλο. Θα μείνει εκεί όχι μόνο γιατί από κει άρχισε η Οικουμενική Ορθοδοξία, αλλά γιατί οι γεωγραφικές μετατοπίσεις δεν εγγυώνται καθόλου ελευθερία δράσεως ή ικανότητα δραστηριοποιήσεως ευρυτέρας μορφής.

Απο το 1453 μέχρι σήμερα δεν είναι μικρό διάστημα. Υπήρξαν εποχές χειρότερες από τη σημερινή κι όμως επεβίωσε χάρη στη θέληση αυτών των ολίγων να φυλάνε τους θησαυρούς τους. Δεν υπάρχει άλλη δυνατότητα, όπως λόγου χάρη "Πάλι με χρόνους με καιρούς πάλι δικά μας θάναι".

Το Φανάρι δεν το αγνόησαν ούτε οι σουλτάνοι ούτε οι έχθιστοι προς τη ρωμηοσύνη, ούτε οι ευρωπαίοι χριστιανοί. Από όλα τα αξιοθέατα στην Τουρκία αυτό που τραβάει την προσοχή, την ανησυχία, την περιέργεια αλλά και έναν απροσδιόριστο σεβασμό για τους ξένους, είναι το Φανάρι.

Οσο υπάρχει αυτή η μικρή φλόγα που φωτίζει τη νύχτα, δεν θα φύγει από εκεί. Δεν ξεπουλήσαμε τίποτε μέχρι σήμερα, ας μην ξεπουλήσουμε εκείνα που μας μένουν. Δεν υπάρχει αντάλλαγμα για το Φανάρι ούτε γεωγραφικό, ούτε πολιτικό ούτε ιστορικό.

Εκείνο το οποίο πολλές φορές ανησυχεί πολλούς, είναι μήπως τελικά το υποδουλώσουν ψυχικά οι Τούρκοι. Προσωπικά δεν το φοβούμαι. Αλλά, για να αποφύγεις την υποδούλωση και να ανθίστασαι, χρειάζεσαι δύναμη, πίστη και αισιοδοξία. Κι αυτά, έστω και σε μικρή ποσότητα, υπάρχουν στο Φανάρι. Το καθήκον των Ελλήνων της Ελλάδας και της Διασποράς είναι να στρέφουμε τα βλέμματα μας προς το Φανάρι, να αντλούμε φως και να του βάζουμε λίγο λάδι για να μη σβήσει. Αφήστε το εκεί το Φανάρι να φωτίζει, έστω και αμυδρά τις ελπίδες ενός καλύτερου αύριο».

Υπάρχει το θέμα της βιολογικής βιωσιμότητας του Φαναριού...

«Είναι ένα ερώτημα σκληρό. Δεν ξέρω. Ξέρω ότι πλησιάζει η ώρα προς το μηδέν. Αλλά ποιός είμαι εγώ για να προβλέψω ότι θα φθάσουμε στο μηδέν; Επομένως, παραδεχόμενος τη δική μου μικρότητα μπροστά στο μεγάλο ιστορικό ερώτημα, απαντώ ότι εκείνος που έδωσε στον Βύζα το Μεγαρέα την ιδέα να περάσει τα στενά του Ελλησπόντου και να ενώσει τη Μαύρη Θάλασσα με το Αιγαίο, ίσως αυτός που φώτισε το Βύζαντα να χτίσει από το μηδέν το Βυζάντιο, αυτός θα πρέπει να λάμψει και από το μηδέν να γίνει μια καινούρια αρχή. Δεν ξέρω...».